नागपंचमी आणि भालोबा : गावच्या मातीतील जुन्या परंपरांची हृदयस्पर्शी आठवण

लेखक : लक्ष्मण चौरे

मराठवाडा ब्युरो

श्रावण महिना सुरू झाला की गावाकडच्या वातावरणात एक वेगळीच लगबग जाणवायची. अंगणात सडा-रांगोळी, घराची स्वच्छता, देवघराची सजावट, पूजा आणि सणाची तयारी... या सगळ्या वातावरणात येणारी नागपंचमी म्हणजे गावच्या माणसांच्या आठवणींमध्ये कायमची जपलेली एक खास पर्वणी.

आजच्या काळात सण म्हणजे मोबाईलवर शुभेच्छा, फोटो आणि सोशल मीडियावरील पोस्ट असे स्वरूप झाले आहे. मात्र पूर्वीची नागपंचमी काही वेगळीच होती. त्या काळात साधेपणा होता; पण त्या साधेपणात माणुसकी होती. पैशांची श्रीमंती कमी होती; मात्र नाती, आपुलकी आणि एकत्र कुटुंबाची श्रीमंती भरभरून होती.

🌿 सणाच्या तयारीत घराघरात उत्साह

नागपंचमीच्या काही दिवस आधीपासूनच घरातील महिलांची तयारी सुरू व्हायची. घराची स्वच्छता, अंगणात रांगोळी, देवघराची सजावट आणि पूजेची तयारी ही कामे आनंदाने केली जायची.

नागपंचमीच्या दिवशी अनेक महिला उपवास किंवा फलाहार करायच्या. सकाळी लवकर उठून आंघोळ करून देवाची पूजा केली जायची. नागदेवतेला हळद-कुंकू, फुले आणि नैवेद्य अर्पण करून कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जायची.

शेतकरी कुटुंबांसाठी नागपंचमी हा केवळ धार्मिक सण नव्हता, तर शेती आणि निसर्गाशी जोडलेला सण होता. शेतात काम करणाऱ्या माणसांच्या मनात नागांविषयी भीतीसोबतच आदरही असायचा. निसर्गाच्या चक्रात नाग आणि इतर जीवांचे महत्त्व आहे, याची जाणीव गावकऱ्यांना अनुभवातून होती.

🌿 भालोबाची आठवण

नागपंचमीच्या निमित्ताने काही भागांत भालोबा या लोकपरंपरेलाही विशेष स्थान होते. या परंपरेत गावातील महिला, मुली आणि लहान मुलांचा मोठा सहभाग असायचा.

सण म्हणजे केवळ पूजा नव्हती. तो गावातील माणसांनी एकत्र येण्याचा, सुख-दुःख वाटून घेण्याचा आणि जुन्या परंपरा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचा दिवस होता.

महिला एकमेकींच्या घरी जायच्या. हळद-कुंकू, ओव्या, पारंपरिक गाणी आणि गप्पांमधून सणाचा आनंद द्विगुणित व्हायचा. कुठे अंगणात झोके बांधले जायचे, तर कुठे मुली-महिला पारंपरिक गाणी म्हणत सण साजरा करायच्या.

त्या काळात मनोरंजनासाठी मोबाईल नव्हता, टीव्ही नव्हता, इंटरनेट नव्हते. त्यामुळे गावच एक कुटुंब होतं आणि सण हे त्या कुटुंबाला जोडणारे धागे होते.

👩‍🌾 महिलांच्या हातातली सणाची संस्कृती

पूर्वी गावातील महिलांनीच अनेक लोकपरंपरा जिवंत ठेवल्या. आजी आणि आईकडून मुलींना पूजा कशी करायची, ओव्या कशा म्हणायच्या, नैवेद्य कसा करायचा आणि सणामागची कथा काय आहे, हे शिकवले जायचे.

घरातील मोठ्या स्त्रिया लहान मुलींना सांगायच्या—

“सण म्हणजे फक्त नवीन कपडे नाहीत गं… सण म्हणजे आपली माणसं एकत्र येणं.”

ही साधीशी वाटणारी गोष्ट त्या काळच्या ग्रामीण जीवनाचे मोठे सत्य सांगून जायची.

सणांच्या निमित्ताने घरातील आणि गावातील पिढ्यांमधील संवाद वाढायचा. मोठ्यांकडून लहानांना परंपरा मिळायच्या आणि त्या पुढे नेण्याची जबाबदारी नव्या पिढीवर सोपवली जायची.

🐍 नागपंचमी आणि निसर्गाचा आदर

नागपंचमीच्या परंपरेमागे निसर्गाशी असलेले माणसाचे नातेही स्पष्टपणे दिसते.

शेतीप्रधान जीवनात साप आणि इतर जीवसृष्टीचा पर्यावरणातील सहभाग गावकऱ्यांना अनुभवातून माहीत होता. त्यामुळे नागदेवतेची पूजा ही निसर्गातील एका महत्त्वाच्या जीवाबद्दल आदर व्यक्त करण्याची सांस्कृतिक पद्धत म्हणूनही पाहता येते.

आज विज्ञान आणि आधुनिक जीवनशैलीने मोठी प्रगती केली आहे. त्यामुळे परंपरा जपत असताना वन्यजीवांना कोणताही त्रास होणार नाही, याची काळजी घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.

प्रत्यक्ष साप पकडणे किंवा त्याला दूध पाजणे टाळून प्रतीकात्मक नागपूजा करणे अधिक योग्य आहे. श्रद्धेसोबत निसर्ग आणि वन्यजीवांचे संरक्षणही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

❤️ ते दिवस पुन्हा येतील का?

आज गाव बदलले आहे.

कौलारू घरे कमी झाली, अंगणातले झोके कमी झाले, ओव्या ऐकू येणे कमी झाले आणि प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल आला.

पण अजूनही एखाद्या श्रावणी सकाळी गावच्या मंदिराची घंटा कानावर पडली, एखाद्या घराच्या अंगणात सुंदर रांगोळी दिसली किंवा आजीच्या तोंडून नागपंचमीची एखादी जुनी ओवी ऐकू आली की मन नकळत त्या जुन्या काळात जाते.

पैसा कमी होता, सुविधा कमी होत्या; पण माणसं जवळ होती.

आजच्या वेगवान जीवनात आपण अनेक सुविधा मिळवल्या आहेत; मात्र त्या बदल्यात एकत्र कुटुंब, शेजारधर्म, आपुलकी आणि गावकीच्या काही परंपरा हळूहळू मागे पडत आहेत.

🌾 नागपंचमी म्हणजे आठवणींचा ठेवा

नागपंचमी आपल्याला केवळ एका धार्मिक परंपरेची आठवण करून देत नाही. ती आपल्याला आपल्या गावाची माती, आई-आजींच्या आठवणी, नातीगोती, निसर्ग आणि एकत्र कुटुंबाच्या संस्कृतीची आठवण करून देते.

म्हणूनच जुन्या पिढीच्या या परंपरा केवळ आठवणी म्हणून जपण्यापेक्षा, त्यामागचा आपुलकीचा, निसर्गप्रेमाचा, सहजीवनाचा आणि माणुसकीचा विचार समजून घेऊन पुढे नेणे हीच खरी नागपंचमी ठरेल.

आज सण साजरा करण्याची पद्धत बदलली तरी त्यामागची भावना जिवंत राहणे गरजेचे आहे.

“सण बदलले तरी संस्कार बदलू नयेत,

काळ बदलला तरी माणसं दूर जाऊ नयेत…

आणि गाव बदललं तरी गावची माती मनातून कधीच जाऊ नये.”