१५ ऑगस्ट : तिरंग्याच्या सावलीत आठवण त्या बलिदानांची; स्वातंत्र्याला अर्थ देणे हीच खरी जबाबदारी

१५ ऑगस्ट : तिरंग्याच्या सावलीत आठवण त्या बलिदानांची; स्वातंत्र्याला अर्थ देणे हीच खरी जबाबदारी

लेखक : लक्ष्मण चौरे

मराठवाडा ब्युरो

१५ ऑगस्ट म्हटलं की सर्वप्रथम डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो तिरंगा. शाळेच्या मैदानावर होणारे ध्वजारोहण, राष्ट्रगीताचे सूर, देशभक्तीपर गाणी आणि ‘भारत माता की जय’च्या घोषणांनी निर्माण होणारे वातावरण प्रत्येक भारतीयाच्या मनात अभिमानाची भावना जागवते. मात्र या उत्सवामागे असलेला प्रदीर्घ संघर्ष आणि स्वातंत्र्यासाठी दिलेली असंख्य बलिदाने आठवली, तर या स्वातंत्र्याची खरी किंमत अधिक प्रकर्षाने जाणवते.

आज आपण स्वतंत्र भारतात मुक्तपणे जगत आहोत. आपल्या मनातील विचार व्यक्त करण्याचे स्वातंत्र्य आहे. शिक्षण घेण्याची, आपल्या आवडीचे क्षेत्र निवडण्याची आणि स्वतःच्या भविष्याचे निर्णय घेण्याची संधी आहे. मात्र एक काळ असा होता, जेव्हा भारतावर परकीय सत्ता होती आणि भारतीयांना अनेक प्रकारचे अन्याय, अत्याचार आणि बंधने सहन करावी लागत होती.

१८५७ पासून स्वातंत्र्यलढ्याला व्यापक स्वरूप

ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचा १८५७ चा स्वातंत्र्यसंग्राम हा भारतीयांच्या संघर्षातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. त्यानंतर स्वातंत्र्याची भावना हळूहळू देशाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचत गेली.

लोकमान्य टिळकांनी स्वराज्याचा विचार जनमानसात रुजवला. महात्मा गांधींनी सत्याग्रह आणि अहिंसेच्या माध्यमातून सामान्य नागरिकांनाही स्वातंत्र्यलढ्याचा भाग बनवले. दुसरीकडे भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव, चंद्रशेखर आझाद आणि नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांसारख्या क्रांतिकारकांनी आपल्या धाडसाने ब्रिटिश सत्तेला आव्हान दिले.

या स्वातंत्र्यलढ्यात भारतीयांवर मोठ्या प्रमाणात अत्याचार झाले. आंदोलने दडपण्यात आली, लाठीमार झाला, आंदोलकांना अटक करण्यात आली आणि अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांना तुरुंगवास भोगावा लागला.

जलियांवाला बाग हत्याकांडाची वेदनादायी आठवण

१३ एप्रिल १९१९ रोजी घडलेले जलियांवाला बाग हत्याकांड भारतीयांच्या मनावर कायमची जखम करून गेले. निःशस्त्र नागरिकांवर झालेल्या गोळीबाराने संपूर्ण देश हादरला आणि ब्रिटिश सत्तेविरोधातील असंतोष आणखी तीव्र झाला.

भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेवांचे अमर बलिदान

या संपूर्ण स्वातंत्र्यलढ्याची आठवण झाली की तीन तरुण चेहरे विशेषतः डोळ्यांसमोर येतात—भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव.

वयाने तरुण असतानाही त्यांच्या मनात देशासाठी काहीही करण्याची जिद्द होती. स्वतःचे आयुष्य, कुटुंब, भविष्य आणि सुखसोयी यांचा विचार न करता त्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्याला सर्वोच्च प्राधान्य दिले.

२३ मार्च १९३१ रोजी भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना फाशी देण्यात आली. मृत्यू समोर उभा असतानाही त्यांच्या मनातील देशप्रेम आणि स्वातंत्र्याची आस कमी झाली नाही.

त्यांचे बलिदान आजही प्रत्येक भारतीयाला अंतर्मुख करते. कारण त्यांनी स्वतंत्र भारत पाहण्यासाठी आयुष्य जगले नाही; आपल्यासारख्या पुढील पिढ्यांना स्वतंत्र भारतात जगता यावे म्हणून त्यांनी आपले जीवन देशासाठी अर्पण केले.

१५ ऑगस्ट १९४७ : स्वातंत्र्याचा ऐतिहासिक क्षण

अखेर १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. लाल किल्ल्यावर तिरंगा फडकला आणि भारताने स्वातंत्र्याचा पहिला श्वास घेतला. हा क्षण लाखो भारतीयांच्या स्वप्नांचा विजय होता.

मात्र स्वातंत्र्यानंतरही देशासमोर अनेक मोठी आव्हाने होती. फाळणीचे दुःख, गरिबी, अशिक्षण आणि विकासाच्या समस्या देशासमोर उभ्या होत्या. तरीही भारताने हार मानली नाही. संविधानाच्या आधारावर लोकशाहीचा प्रवास सुरू झाला आणि देशाने प्रगतीची वाट धरली.

नवा भारत आणि नव्या जबाबदाऱ्या

आज स्वातंत्र्यानंतरच्या अनेक दशकांनंतर भारत विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण, शेती, संरक्षण आणि अंतराळ संशोधन अशा विविध क्षेत्रांत प्रगती करत आहे.

मात्र देशाची प्रगती केवळ मोठमोठे प्रकल्प, तंत्रज्ञान किंवा आर्थिक विकास यामुळे होत नाही. देशाची खरी प्रगती प्रत्येक नागरिकाच्या प्रामाणिक प्रयत्नांतून आणि जबाबदार वर्तनातून घडते.

म्हणूनच या स्वातंत्र्यदिनी प्रत्येकाने स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे—

ज्या स्वातंत्र्यासाठी भगतसिंगांनी हसत हसत फाशी स्वीकारली, त्या स्वातंत्र्याचा आपण योग्य उपयोग करतोय का?

देशभक्ती केवळ तिरंगा फडकवण्यापुरती मर्यादित नसावी

देशभक्ती म्हणजे केवळ १५ ऑगस्टला तिरंगा फडकवणे किंवा देशभक्तीपर घोषणा देणे नाही.

देशभक्ती म्हणजे आपल्या कामाशी प्रामाणिक राहणे, संविधानाचा आदर करणे, जात-पात आणि भेदभावाच्या पलीकडे जाऊन प्रत्येक माणसाला सन्मान देणे, पर्यावरणाचे रक्षण करणे, सार्वजनिक संपत्तीची काळजी घेणे आणि समाजासाठी काहीतरी चांगले करण्याचा सातत्याने प्रयत्न करणे.

आज आकाशात डौलाने फडकणाऱ्या तिरंग्याकडे पाहताना आपण एक गोष्ट नक्की लक्षात ठेवली पाहिजे—

हा तिरंगा आपल्याला केवळ स्वातंत्र्याची आठवण करून देत नाही; तर त्या स्वातंत्र्यासाठी मोजावी लागलेली किंमतही सांगतो.

भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव आणि असंख्य ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांना खरी आदरांजली तेव्हाच मिळेल, जेव्हा त्यांच्या बलिदानातून प्रेरणा घेऊन आपण देशाला अधिक मजबूत, सुंदर, सुरक्षित, समृद्ध आणि जबाबदार बनविण्यासाठी योगदान देऊ.

स्वातंत्र्य आपल्याला मिळाले आहे;

आता या स्वातंत्र्याला अर्थ देणे ही आपली जबाबदारी आहे.

**वंदे मातरम्!

जय हिंद!

जय भारत!**