महाराष्ट्राबाहेरही गौरी पूजनाची परंपरा; देशभरात देवीच्या विविध रूपांची आराधना

 गणेशोत्सवातील गौरी पूजनाला महाराष्ट्रात विशेष महत्त्व; विविध राज्यांत स्थानिक परंपरांनुसार देवीची उपासना

मराठवाडा ब्युरो : लक्ष्मण चौरे

धार्मिक विशेष

गणेशोत्सव म्हटले की महाराष्ट्रातील गणपतीसोबत गौरी पूजनाचेही विशेष आकर्षण असते. महाराष्ट्रातील अनेक घरांमध्ये गणरायाच्या आगमनानंतर गौरीचे स्वागत केले जाते. मात्र देवी गौरी, पार्वती, महालक्ष्मी किंवा शक्तीच्या विविध रूपांची आराधना केवळ महाराष्ट्रापुरती मर्यादित नाही. भारताच्या विविध भागांमध्ये स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक परंपरा आणि सांस्कृतिक प्रथांनुसार देवीची पूजा वेगवेगळ्या स्वरूपात केली जाते.

महाराष्ट्रातील गौरी-गणपतीची परंपरा

महाराष्ट्रात गणपतीच्या आगमनानंतर अनेक कुटुंबांमध्ये गौरीचे आगमन करण्याची परंपरा आहे. काही ठिकाणी दोन गौरींची स्थापना केली जाते, तर काही भागांत गौरीला महालक्ष्मीचे रूप मानून तिची पूजा केली जाते.

गौरीचे स्वागत, आकर्षक सजावट, पूजा, नैवेद्य, हळदी-कुंकू आणि त्यानंतर विसर्जन अशा विविध प्रथा अनेक कुटुंबांमध्ये पाहायला मिळतात. मात्र गौरी पूजनाची तारीख, पूजा पद्धती, मूर्तीचे स्वरूप आणि विविध विधी हे प्रदेश, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळे असू शकतात.

🇮🇳 महाराष्ट्राबाहेरही देवीच्या विविध रूपांची आराधना

कर्नाटकात ‘गौरी हब्बा’

कर्नाटकात गौरी हब्बा ही महत्त्वाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. गणेश चतुर्थीच्या आसपास गौरीची पूजा केली जाते. विशेषतः महिलांच्या सहभागामुळे या उत्सवाला सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणातील देवी आराधना

आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणामध्ये देवीच्या विविध रूपांची पूजा करणाऱ्या अनेक स्थानिक धार्मिक परंपरा आहेत. त्यामध्ये वरलक्ष्मी व्रतम ही महिलांमध्ये प्रचलित असलेली महत्त्वाची परंपरा आहे. या पूजेमध्ये लक्ष्मीला समृद्धी आणि मंगलाचे प्रतीक मानले जाते.

तामिळनाडूमध्ये पार्वती आणि लक्ष्मीची पूजा

तामिळनाडूमध्ये विविध सण आणि धार्मिक प्रसंगी पार्वती, लक्ष्मी आणि देवीच्या इतर स्वरूपांची आराधना केली जाते. स्थानिक मंदिर परंपरा आणि कुटुंबांच्या प्रथेनुसार पूजेचे स्वरूप बदलत जाते.

उत्तर भारतात तीज आणि हरतालिका

उत्तर भारतातील अनेक भागांमध्ये गौरी-पार्वतीची पूजा विविध व्रत आणि धार्मिक प्रसंगी केली जाते. तीज आणि हरतालिका तीज यांसारख्या उत्सवांमध्ये पार्वतीच्या आराधनेला विशेष महत्त्व आहे. अनेक ठिकाणी महिला धार्मिक व्रत-उपवास करून देवीची पूजा करतात.

राजस्थान आणि गुजरातमध्ये शक्तीची आराधना

राजस्थान आणि गुजरातमध्येही पार्वती, गौरी आणि शक्तीच्या विविध स्वरूपांची पूजा स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांनुसार केली जाते. महिलांच्या विविध व्रत-उत्सवांमध्ये देवीच्या आराधनेला महत्त्वाचे स्थान आहे.

मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगडमध्ये लोकपरंपरांमधून देवीपूजा

मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगडमध्येही गौरी-पार्वती तसेच देवीच्या विविध स्वरूपांशी संबंधित लोकपरंपरा आढळतात. स्थानिक लोकसंस्कृती, श्रद्धा आणि प्रादेशिक परंपरांनुसार पूजा व उत्सवांचे स्वरूप वेगवेगळे दिसून येते.

🌏 देशभरात गौरी पूजनाची एकच पद्धत नाही

गौरी किंवा पार्वतीबद्दलची श्रद्धा भारताच्या अनेक भागांमध्ये आढळते. मात्र महाराष्ट्रातील गणेशोत्सवाशी जोडलेले गौरी पूजन ज्या पद्धतीने केले जाते, त्याच स्वरूपात संपूर्ण भारतात हा विधी केला जातो, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.

भारताच्या प्रत्येक प्रदेशाची स्वतंत्र धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. काही ठिकाणी गौरीला पार्वतीचे रूप मानले जाते, तर काही परंपरांमध्ये देवीला महालक्ष्मी किंवा शक्तीच्या अन्य स्वरूपात पूजले जाते.

🌺 विविध परंपरांमध्ये समान सांस्कृतिक भाव

नावे वेगवेगळी असली, पूजा पद्धती वेगवेगळ्या असल्या आणि उत्सवांचे स्वरूप प्रादेशिक परंपरेनुसार बदलत असले, तरी देवीच्या आराधनेमागील कुटुंबाचे कल्याण, समृद्धी, मंगल, सुख-शांती आणि भरभराटीची प्रार्थना हा समान भाव अनेक ठिकाणी दिसून येतो.

गौरी पूजन आणि देवीच्या विविध स्वरूपांच्या आराधनेतून भारतातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधतेचे दर्शन घडते. विविध राज्यांमध्ये जपल्या जाणाऱ्या या स्थानिक परंपरा भारतीय संस्कृतीच्या समृद्ध वारशाची आणि विविधतेतील एकतेची ओळख करून देतात.