नांदूर मध्यमेश्वर वन्यजीव अभयारण्यासाठी ‘इको-टुरिझम संवर्धन विकास आराखडा’; स्थानिकांना रोजगार, शाश्वत पर्यटनाला चालना

नाशिक ब्यूरो: 

नाशिक : राज्यातील पहिले रामसर क्षेत्र आणि ‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नांदूर मध्यमेश्वर वन्यजीव अभयारण्याच्या शाश्वत विकासाला आता नवी दिशा मिळणार आहे. अभयारण्याचा पर्यावरणीय समतोल कायम राखत पर्यटन विकास, जैवविविधता संवर्धन, वैज्ञानिक संशोधन आणि स्थानिक समुदायाचा सहभाग वाढविण्यासाठी ‘इको-टुरिझम आणि संवर्धन विकास आराखडा’ तयार करण्यात आला आहे.

जिल्हा प्रशासन नाशिक आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वन्यजीव विभागाच्या संयुक्त विद्यमाने तयार करण्यात आलेल्या या आराखड्याच्या अनुषंगाने पालकमंत्री गिरीश महाजन यांच्या सूचनेनुसार जिल्हाधिकारी आयुष प्रसाद यांच्या मार्गदर्शनाखाली जिल्हाधिकारी कार्यालयात आढावा बैठक घेण्यात आली.

अभयारण्यातील नैसर्गिक अधिवासाचे संवर्धन करताना जागतिक दर्जाच्या पर्यटन सुविधा विकसित करणे, वैज्ञानिक अभ्यासाला चालना देणे आणि स्थानिक ग्रामस्थांना पर्यटनाच्या माध्यमातून आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करणे, ही या आराखड्याची प्रमुख उद्दिष्टे आहेत.

पर्यावरण संवर्धन आणि जलसुधारणेला प्राधान्य

नांदूर मध्यमेश्वर अभयारण्याच्या जलपरिसंस्थेचे संवर्धन करण्यासाठी विविध उपाययोजना प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत. यामध्ये अभयारण्यातील जलपर्णी आणि इतर आक्रमक वनस्पतींचे निर्मूलन, पक्ष्यांसाठी कृत्रिम घरटी व बेटे तयार करणे तसेच जलगुणवत्ता नियंत्रण यंत्रणा उभारण्याचा समावेश आहे.

या उपाययोजनांमुळे जलस्रोतांचे आरोग्य सुधारण्यासोबतच स्थलांतरित आणि स्थानिक पक्ष्यांसाठी अधिक अनुकूल अधिवास निर्माण होण्यास मदत होणार आहे.

पर्यटकांसाठी आधुनिक आणि पर्यावरणपूरक सुविधा

अभयारण्याला भेट देणाऱ्या पर्यटकांना येथील जैवविविधतेचा अधिक प्रभावी अनुभव घेता यावा, यासाठी आधुनिक पर्यटन सुविधांची निर्मिती करण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे.

यामध्ये—

निसर्ग परिचय केंद्र

आधुनिक निवास व्यवस्था

कॉन्फरन्स रूम

वॉच गॅलरी

फ्लोटिंग ट्रेल

पक्षी निरीक्षण केंद्र

यांचा समावेश आहे.

पर्यावरणपूरक पर्यटनाला चालना देण्यासाठी ई-वाहने आणि चार्जिंग स्टेशन उपलब्ध करून देण्याचेही प्रस्तावित आहे. याशिवाय पॅडल बोटिंग आणि कायाक बोटिंगसारख्या पर्यावरणाला कमीतकमी हानी पोहोचविणाऱ्या उपक्रमांनाही प्रोत्साहन दिले जाणार आहे.

१२ गावांतील युवकांना रोजगाराची संधी

या विकास आराखड्याचे विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे अभयारण्यालगतच्या १२ गावांतील स्थानिक युवकांना पर्यटनाशी जोडण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे.

स्थानिक युवकांना प्रमाणित निसर्ग व पक्षी मार्गदर्शक, होम-स्टे आणि इको-कॅफे संचालनाचे प्रशिक्षण देण्यात येणार आहे. त्यामुळे स्थानिक युवकांना आपल्या गावातच रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होण्यास मदत होणार आहे.

पर्यटनातून निर्माण होणाऱ्या उत्पन्नातील ३० टक्के निधी स्थानिक विकासासाठी वापरण्याचे नियोजन आहे. त्यामुळे अभयारण्य संवर्धन आणि पर्यटन विकासासोबत ग्रामस्तरावरील आर्थिक विकासालाही चालना मिळणार आहे.

ड्रोन आणि थर्मल कॅमेऱ्यांद्वारे अभयारण्याची सुरक्षा

वन्यजीव आणि पर्यावरणीय सुरक्षेसाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यावरही आराखड्यात भर देण्यात आला आहे.

अभयारण्यात ड्रोन, स्मार्ट ॲप आणि थर्मल कॅमेऱ्यांच्या माध्यमातून गस्त व देखरेख यंत्रणा उभारण्याचे नियोजन आहे. यामुळे वन्यजीवांचे संरक्षण, अवैध हालचालींवर नियंत्रण आणि अभयारण्यातील संवेदनशील भागांवर प्रभावी देखरेख ठेवणे अधिक सुलभ होणार आहे.

BNHSच्या सहकार्याने पक्षी संशोधनाला चालना

नांदूर मध्यमेश्वरच्या पक्षीवैविध्याचा शास्त्रीय पद्धतीने अभ्यास करण्यासाठी बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) यांच्या सहकार्याने पक्षी रिंगिंग स्टेशन उभारण्याचे प्रस्तावित आहे.

तसेच मध्य आशियाई उड्डाण मार्ग (Central Asian Flyway) या महत्त्वाच्या स्थलांतरित पक्षी मार्गावरील पक्ष्यांच्या अभ्यासासाठी विशेष केंद्र विकसित करण्याचे नियोजन आहे. यामुळे स्थलांतरित पक्ष्यांच्या हालचाली, अधिवास आणि संवर्धनाचा शास्त्रीय अभ्यास करण्यास मदत होणार आहे.

५० हून अधिक शाळांमध्ये इको-क्लब

पर्यावरण आणि जैवविविधतेबाबत पुढील पिढीत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी ५० हून अधिक शाळांमध्ये इको-क्लब स्थापन करण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे.

या माध्यमातून विद्यार्थी आणि नागरिकांना पक्षी संवर्धन, जैवविविधता, जलस्रोतांचे संरक्षण आणि पर्यावरण संवर्धनाचे महत्त्व समजावून देण्यात येणार आहे.

३०० हून अधिक पक्षी प्रजातींचे अधिवास

गोदावरी आणि कादवा नद्यांच्या संगमावर सुमारे १,१९८ हेक्टर क्षेत्रात नांदूर मध्यमेश्वर वन्यजीव अभयारण्य पसरलेले आहे. हे क्षेत्र पक्षी निरीक्षक आणि पर्यावरणप्रेमींसाठी महत्त्वाचे आकर्षण ठरले आहे.

अभयारण्यात ३०० हून अधिक पक्षी प्रजातींची नोंद असून त्यामध्ये १३० हून अधिक स्थलांतरित पक्षी प्रजातींचा समावेश आहे. याशिवाय येथे ५३६ वनस्पती प्रजाती आणि २४ हून अधिक गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती आढळतात.

गोदावरी नदीकाठावरील ‘स्ट्रिक-थ्रोटेड स्वॅलो’ (किफ स्वॅलो) या पक्ष्यांची चिखलापासून तयार केलेली घरटी हे या परिसराचे विशेष आकर्षण मानले जाते.

बैठकीस विविध क्षेत्रातील मान्यवरांची उपस्थिती

या आढावा बैठकीस खासदार भास्कर भगरे, प्रादेशिक विभागाचे उपवनसंरक्षक सिद्धेश सावर्डेकर, राकेश शेपट, वन्यजीव विभागाचे कृष्णा भवर, जिल्हा नियोजन अधिकारी विजय शिंदे, पालकमंत्री गिरीश महाजन यांचे ओएसडी संदीप जाधव, नांदूर मध्यमेश्वरचे वनपरिक्षेत्र अधिकारी हिरालाल चौधरी उपस्थित होते.

तसेच BNHSचे डॉ. जयंत वडतकर दूरदृश्य प्रणालीद्वारे सहभागी झाले. याशिवाय डॉ. विजय बर्वे, मनीष गोडबोले, डॉ. ॲग्नेस खरात, अभिनव नायर, पक्षीअभ्यासक सतीश गोगटे, डॉ. अनिल माळी, मनोज जोशी, अनंत सरोज, प्रा. अदिती शेरे आदी उपस्थित होते.

शाश्वत विकासाचा समन्वय साधणारा आराखडा

नांदूर मध्यमेश्वर अभयारण्याच्या विकासासाठी तयार करण्यात आलेल्या या आराखड्यात पर्यावरण संवर्धन, वैज्ञानिक संशोधन, शाश्वत पर्यटन आणि स्थानिक ग्रामस्थांची आर्थिक उन्नती यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण करत पर्यटन सुविधांचा विकास, स्थानिकांना रोजगाराच्या संधी, आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून सुरक्षा आणि वैज्ञानिक संशोधनाला चालना मिळाल्यास नांदूर मध्यमेश्वर हे देशातील महत्त्वाचे शाश्वत पक्षी पर्यटन केंद्र म्हणून विकसित होऊ शकते. या सर्व बाबींच्या समन्वयातून अभयारण्याचा सर्वांगीण आणि दीर्घकालीन विकास साधला जाईल, असा विश्वास जिल्हा प्रशासनाने व्यक्त केला आहे.