पद्मश्री डॉ. डी. वाय. पाटील यांचे निधन; शिक्षण आणि समाजसेवेतील एका ज्ञानपर्वाचा अस्त

प्रतिनिधी : उमेश जाधव 

कोल्हापूर : महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक, सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रावर आपल्या कर्तृत्वाचा अमिट ठसा उमटवणारे ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ, माजी आमदार तसेच त्रिपुरा, बिहार आणि पश्चिम बंगालचे माजी राज्यपाल पद्मश्री डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील तथा डॉ. डी. वाय. पाटील (दादा) यांचे मंगळवारी सकाळी निधन झाले. कसबा बावडा येथील ‘ज्ञानशांती’ या त्यांच्या निवासस्थानी वयाच्या ९१ व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.

डॉ. डी. वाय. पाटील हे गेल्या काही दिवसांपासून आजारी होते. त्यांच्यावर ‘ज्ञानशांती’ या निवासस्थानी उपचार सुरू होते. त्यांच्या निधनाने महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक, सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण झाली असून, शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तन घडविणाऱ्या एका युगाचा अंत झाल्याची भावना विविध स्तरांतून व्यक्त होत आहे.

कोल्हापूर जिल्ह्यातील सर्वसामान्य कुटुंबातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे देशातील एका मोठ्या शैक्षणिक आणि सामाजिक चळवळीच्या रूपाने विस्तारला. शिक्षण ही केवळ ज्ञानप्राप्तीची प्रक्रिया नसून समाजाच्या सर्वांगीण विकासाचे प्रभावी माध्यम आहे, या विचारातून त्यांनी आयुष्यभर कार्य केले. ग्रामीण आणि वंचित घटकांपर्यंत शिक्षणाच्या संधी पोहोचविण्यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले.

ज्ञानाची गंगा घरोघरी पोहोचविण्याचे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरवताना त्यांनी उभारलेल्या शैक्षणिक संस्थांमधून लाखो विद्यार्थ्यांना शिक्षण आणि करिअरच्या नव्या संधी उपलब्ध झाल्या. कोल्हापूर जिल्ह्यातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे महाराष्ट्रासह देशाच्या विविध भागांत विस्तारला. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे शिक्षण क्षेत्रात उभे राहिलेले व्यापक कार्य आजही अनेक विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे.

तळागाळातून सुरू झाला राजकीय प्रवास

डॉ. डी. वाय. पाटील यांचा राजकीय आणि सार्वजनिक जीवनातील प्रवास तळागाळातून घडला. १९५७ ते १९६२ या कालावधीत त्यांनी कोल्हापूर नगरपालिकेचे सदस्य म्हणून जनसेवेची जबाबदारी सांभाळली. स्थानिक स्वराज्य संस्थेतील कार्यकाळात त्यांनी सर्वसामान्य नागरिकांच्या प्रश्नांना प्राधान्य देत विकासाभिमुख भूमिका बजावली.

त्यानंतर १९६७ आणि १९७२ मध्ये झालेल्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत ते पन्हाळा मतदारसंघातून आमदार म्हणून निवडून आले. विधानसभा सदस्य म्हणून काम करताना त्यांनी मतदारसंघातील विकासकामे, शिक्षणाचा प्रसार आणि सामाजिक प्रश्नांसाठी सातत्याने आवाज उठविला.

राज्यपाल म्हणून प्रभावी कार्य

काँग्रेस पक्षातील त्यांच्या प्रदीर्घ, निष्ठावंत आणि समर्पित कार्याची दखल घेत तत्कालीन केंद्र सरकारने नोव्हेंबर २००९ मध्ये त्यांची त्रिपुरा राज्याच्या राज्यपालपदी नियुक्ती केली. राज्यपाल म्हणून त्यांनी संवैधानिक जबाबदाऱ्या समर्थपणे पार पाडताना शिक्षण, सामाजिक विकास आणि लोककल्याणाच्या विषयांना प्राधान्य दिले.

मार्च २०१३ मध्ये त्यांनी बिहारचे राज्यपाल म्हणून पदभार स्वीकारला. त्यानंतर काही काळ त्यांनी पश्चिम बंगालच्या राज्यपालपदाचा अतिरिक्त कार्यभारही समर्थपणे सांभाळला. विविध राज्यांमध्ये राज्यपाल म्हणून काम करताना त्यांनी आपल्या प्रशासकीय अनुभवाची आणि सर्वसमावेशक दृष्टिकोनाची छाप उमटविली.

सर्वपक्षीय नेत्यांशी जिव्हाळ्याचे संबंध

राजकीय क्षेत्रात कार्यरत असतानाही डॉ. डी. वाय. पाटील यांनी सर्वपक्षीय नेत्यांशी सलोख्याचे आणि जिव्हाळ्याचे संबंध जपले. दिलदार, मनमिळावू आणि सर्वांना आपलेसे करणारे नेते अशी त्यांची महाराष्ट्रात ओळख होती.

राजकारण, शिक्षण आणि समाजसेवा या तिन्ही क्षेत्रांत त्यांनी केलेले योगदान उल्लेखनीय राहिले. त्यांच्या कार्याची दखल घेत भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मश्री’ या प्रतिष्ठित नागरी सन्मानाने गौरविले होते.

डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या निधनाने शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजात परिवर्तन घडविणाऱ्या एका दूरदर्शी नेतृत्वाचा अंत झाला आहे. मात्र, त्यांनी उभारलेल्या शैक्षणिक संस्था, घडविलेल्या पिढ्या आणि समाजहितासाठी दिलेले योगदान यांमधून त्यांचे कार्य पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.