जनकल्याणासाठी आयुष्य वेचणारी राजमाता : पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर

लेखक : लक्ष्मण चौरे

मराठवाडा ब्युरो | मी मराठी लाईव्ह

भारतीय इतिहासात अनेक राजे, महाराजे आणि राज्यकर्ते होऊन गेले. मात्र आपल्या न्यायप्रिय, लोकाभिमुख आणि जनकल्याणकारी कारभारामुळे जनतेच्या हृदयात कायमस्वरूपी स्थान निर्माण करणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. सत्ता, संपत्ती आणि वैभवापेक्षा जनतेचे सुख आणि समाजहित यांना प्राधान्य देणाऱ्या या आदर्श राजमातेची जयंती आजही मोठ्या आदराने आणि अभिमानाने साजरी केली जाते.

३१ मे १७२५ रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातील चौंडी या गावात अहिल्याबाईंचा जन्म झाला. एका सामान्य कुटुंबात जन्मलेल्या या कन्येने पुढे आपल्या कर्तृत्वाच्या जोरावर संपूर्ण भारतात वेगळी ओळख निर्माण केली. लहानपणापासूनच त्यांचा शांत स्वभाव, बुद्धिमत्ता, धार्मिकता आणि संवेदनशील वृत्ती यामुळे त्या इतरांपेक्षा वेगळ्या भासत होत्या. होळकर घराण्याचे संस्थापक मल्हारराव होळकर यांनी त्यांच्यातील गुण ओळखून त्यांचा विवाह आपल्या पुत्र खंडेराव होळकर यांच्याशी लावून दिला.

अहिल्याबाईंच्या आयुष्यात अनेक कठीण प्रसंग आले. पती खंडेराव होळकर यांचे निधन, त्यानंतर मुलगा मालेराव यांचा मृत्यू अशा दुःखद घटनांनी त्यांचे आयुष्य हादरले. मात्र या संकटांसमोर खचून न जाता त्यांनी धैर्याने राज्यकारभाराची जबाबदारी स्वीकारली. त्या काळात एका महिलेकडे राज्याची धुरा असणे हे मोठे आव्हान मानले जात होते. परंतु अहिल्याबाईंनी आपल्या कर्तृत्व, दूरदृष्टी आणि प्रशासन कौशल्याच्या बळावर हे आव्हान यशस्वीपणे पेलले.

त्यांच्या राज्यकारभारात न्यायाला सर्वोच्च स्थान होते. प्रजेच्या समस्या त्या स्वतः ऐकून घेत आणि त्यांचे तातडीने निराकरण करण्याचा प्रयत्न करत. शेतकरी, व्यापारी, महिला, गरीब आणि दुर्बल घटकांच्या कल्याणासाठी त्यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतले. त्यांच्या कारभारात कोणावरही अन्याय होणार नाही, याची विशेष काळजी घेतली जात होती. त्यामुळेच त्यांचे राज्य लोकाभिमुख आणि आदर्श प्रशासनाचे प्रतीक मानले जाते.

धर्म, संस्कृती आणि समाजकार्यातील त्यांचे योगदानही अतुलनीय आहे. त्यांनी काशी विश्वनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. तसेच देशभरातील अनेक तीर्थक्षेत्रांमध्ये घाट, मंदिरे, विहिरी, तलाव आणि धर्मशाळांची उभारणी केली. उत्तर ते दक्षिण आणि पूर्व ते पश्चिम भारतातील अनेक धार्मिक स्थळांच्या विकासासाठी त्यांनी उदारपणे मदत केली. त्यांच्या या कार्यामुळे भारतीय सांस्कृतिक वारशाचे जतन आणि संवर्धन झाले.

अहिल्याबाई होळकर यांचे जीवन हे केवळ इतिहासातील एक अध्याय नाही, तर आजच्या समाजासाठी प्रेरणादायी आदर्श आहे. संकटांवर मात करत लोकहितासाठी काम करण्याची शिकवण त्यांच्या जीवनातून मिळते. स्त्रीशक्ती, न्याय, संवेदनशील नेतृत्व आणि लोकसेवेचे सर्वोत्तम उदाहरण म्हणून त्यांचे नाव इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले आहे.

आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याचा आणि विचारांचा वारसा जपण्याचा संकल्प करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. समाजहितासाठी समर्पित नेतृत्व कसे असावे, याचा आदर्श पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी आपल्या कार्यातून जगासमोर ठेवला आहे.