तापमानवाढीचा कहर : महाराष्ट्रासह १९ राज्यांतील वनक्षेत्रात घट; नागरिक, शेतकरी व जनावरांवर गंभीर परिणाम

मराठवाडा ब्युरो | लक्ष्मण चौरे

महाराष्ट्रासह देशभरात वाढत्या तापमानाचा तडाखा दिवसेंदिवस अधिक तीव्र होत असून त्याचे परिणाम आता सर्वच स्तरांवर जाणवू लागले आहेत. एकीकडे प्रचंड उष्णतेमुळे नागरिकांचे दैनंदिन जीवन विस्कळीत होत असताना, दुसरीकडे वनक्षेत्रात होत असलेली घट ही गंभीर आणि चिंताजनक बाब समोर आली आहे.

Forest Survey of India च्या ताज्या अहवालानुसार, देशातील २९ पैकी १९ राज्यांमध्ये वनक्षेत्रात घट नोंदवण्यात आली आहे. २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये एकूण वनक्षेत्रात काही प्रमाणात वाढ दिसली असली तरी सुमारे १,२०६ चौ. कि.मी. क्षेत्र कमी झाल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. महाराष्ट्रातही वनक्षेत्र घटल्याची नोंद असून पर्यावरणीय संतुलनावर त्याचे दुष्परिणाम जाणवू लागले आहेत.

दरम्यान, वाढत्या उन्हामुळे नागरिकांच्या आरोग्यावरही गंभीर परिणाम होत आहेत. उष्माघात, डिहायड्रेशन, चक्कर येणे, अशक्तपणा यांसारख्या तक्रारींमध्ये वाढ झाली आहे. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक, बांधकाम मजूर आणि शेतमजूर वर्ग सर्वाधिक प्रभावित होत असल्याचे दिसत आहे. अनेक शहरांमध्ये दुपारच्या वेळेत रस्ते ओस पडल्याचे चित्र आहे.

शेती क्षेत्रालाही मोठा फटका बसत आहे. पिके कोमेजणे, पाण्याची तीव्र टंचाई, विहिरी आणि बोअरवेल आटणे यामुळे शेतकऱ्यांसमोर मोठे संकट उभे ठाकले आहे. उत्पादन घटल्याने आर्थिक ताण वाढत आहे.

जनावरांनाही या उष्णतेचा फटका बसत असून पाणी व चाऱ्याच्या कमतरतेमुळे त्यांचे आरोग्य बिघडत आहे. परिणामी दूध उत्पादनातही घट होत असल्याचे दिसून येत आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, तापमानवाढ, जंगलतोड, झपाट्याने होणारे शहरीकरण आणि औद्योगिक विस्तार ही या परिस्थितीमागील प्रमुख कारणे आहेत. हवामान बदलाचा वाढता प्रभाव लक्षात घेता पर्यावरण संवर्धन, मोठ्या प्रमाणावर वृक्षलागवड आणि पाण्याचे प्रभावी व्यवस्थापन करणे अत्यावश्यक झाले आहे.

प्रशासनाकडून अनेक भागांत टँकरद्वारे पाणीपुरवठा, आरोग्य यंत्रणा सज्ज ठेवणे आणि जनजागृती मोहीम राबविण्यावर भर दिला जात आहे.

भारत सध्या पृथ्वीवरील सर्वाधिक उष्ण भागांपैकी एक ठरत असून जगातील १०० सर्वाधिक उष्ण शहरांपैकी तब्बल ९६ शहरे भारतात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. उत्तर व ईशान्य भारतात एप्रिल महिन्यातच तापमान ४३ ते ४७ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचले आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, २०२६ मध्ये El Niño ची तीव्र परिस्थिती निर्माण होऊ शकते, ज्यामुळे उष्णतेची तीव्रता आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.

नागरिकांनी दुपारच्या उन्हात बाहेर पडणे टाळावे, पुरेसे पाणी प्यावे, जनावरांसाठी सावली व पाण्याची व्यवस्था करावी आणि आरोग्याची काळजी घ्यावी, असे आवाहन करण्यात आले आहे.