राजमाता जिजाऊ : हिंदवी स्वराज्याच्या पायाभरणी करणाऱ्या युगप्रवर्तक माता

लक्ष्मण चौरे : (मराठवाडा ब्युरो)

भारतीय इतिहासात अनेक महान व्यक्तिमत्त्वांनी आपल्या कार्याचा अमिट ठसा उमटवला आहे. मात्र, छत्रपती शिवाजी महाराजांसारख्या युगपुरुषाला घडविणाऱ्या राजमाता जिजाऊ यांचे स्थान विशेष आणि अढळ आहे. त्या केवळ शिवरायांच्या माता नव्हत्या, तर हिंदवी स्वराज्याच्या संकल्पनेला दिशा देणाऱ्या, स्वराज्याचा पाया रचणाऱ्या आणि राष्ट्रप्रेमाची प्रेरणा देणाऱ्या दूरदर्शी महिला होत्या.

राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म १२ जानेवारी १५९८ रोजी बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडराजा येथे झाला. त्यांचे वडील लखुजी जाधवराव हे निजामशाहीतील पराक्रमी सरदार होते. बालपणापासूनच जिजाऊंना धर्म, संस्कृती, शौर्य, न्याय आणि स्वाभिमानाचे संस्कार लाभले. पुढे त्यांचा विवाह शहाजीराजे भोसले यांच्याशी झाला. त्या काळात देशावर परकीय सत्तांचे वर्चस्व होते आणि सामान्य जनतेवर अन्याय-अत्याचार होत होते. ही परिस्थिती पाहून जिजाऊंच्या मनात स्वतंत्र, न्यायनिष्ठ आणि लोककल्याणकारी राज्याची संकल्पना आकार घेत होती.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जडणघडणीत जिजाऊंची भूमिका अत्यंत मोलाची होती. त्यांनी बालशिवबांना रामायण, महाभारत तसेच इतिहासातील शूरवीरांच्या कथा सांगत अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली. स्वधर्म, स्वभाषा, स्वसंस्कृती आणि मातृभूमीप्रती प्रेम यांचे संस्कार त्यांच्या मनावर बिंबवले. याच संस्कारांमुळे शिवाजी महाराजांच्या मनात स्वराज्याचे स्वप्न रुजले आणि पुढे ते हिंदवी स्वराज्याच्या स्थापनेचे प्रेरणास्थान ठरले.

पुण्यातील लाल महालात राहून जिजाऊंनी स्वराज्य उभारणीच्या कार्यात सक्रिय योगदान दिले. त्यांनी शेतकरी, महिला आणि सर्वसामान्य जनतेच्या समस्या समजून घेत न्याय देण्याचा प्रयत्न केला. शिवाजी महाराज मोहिमांवर असताना त्यांनी प्रशासनाची जबाबदारी समर्थपणे सांभाळली. कठीण प्रसंगात धैर्याने आणि दूरदृष्टीने निर्णय घेण्याची त्यांची क्षमता विलक्षण होती.

६ जून १६७४ रोजी रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. हा क्षण जिजाऊंच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा आनंदाचा क्षण ठरला. त्यांनी पाहिलेले हिंदवी स्वराज्याचे स्वप्न प्रत्यक्षात साकार झाले होते. मात्र, या ऐतिहासिक घटनेनंतर अवघ्या काही दिवसांत, १७ जून १६७४ रोजी रायगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या पाचाड येथे त्यांचे निधन झाले.

राजमाता जिजाऊ यांचे संपूर्ण जीवन हे मातृत्व, त्याग, दूरदृष्टी, नेतृत्व आणि राष्ट्रनिष्ठेचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. त्यांनी घडविलेल्या संस्कारांमुळे महाराष्ट्राला छत्रपती शिवाजी महाराजांसारखा युगपुरुष लाभला. आजही त्यांचे विचार आणि कार्य प्रत्येक भारतीयाला राष्ट्रप्रेम, स्वाभिमान, कर्तव्यनिष्ठा आणि समाजसेवेची प्रेरणा देतात.

राजमाता जिजाऊ या केवळ शिवरायांच्या माता नव्हत्या, तर हिंदवी स्वराज्याच्या खऱ्या शिल्पकार, प्रेरणादायी राष्ट्रमाता आणि भारतीय स्त्रीशक्तीचे सर्वोच्च प्रतीक होत्या.