जागतिक तंबाखू विरोधी दिन विशेष : तंबाखूला नकार, निरोगी जीवनाचा स्वीकार

आजच्या आधुनिक युगात विज्ञान आणि वैद्यकीय क्षेत्र झपाट्याने प्रगती करत असताना दुसऱ्या बाजूला तंबाखूचे वाढते व्यसन समाजासमोर गंभीर आरोग्य संकट निर्माण करत आहे. गुटखा, पानमसाला, खर्रा, सिगारेट, बीडी तसेच विविध तंबाखूजन्य पदार्थांचे वाढते सेवन युवकांपासून प्रौढांपर्यंत चिंतेचा विषय बनले आहे. याच पार्श्वभूमीवर दरवर्षी ३१ मे हा दिवस ‘जागतिक तंबाखू विरोधी दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.

यावर्षी ‘खोट्या आकर्षणाचा पर्दाफाश – निकोटीन आणि तंबाखूच्या व्यसनाला चोख प्रत्युत्तर’ या मध्यवर्ती संकल्पनेवर आधारित व्यापक जनजागृती मोहीम राबविण्यात येत आहे. तंबाखू हे केवळ क्षणिक आनंद किंवा सवयीचे व्यसन नसून ते तोंडाचा कर्करोग, घशाचा कर्करोग, फुफ्फुसांचे आजार, हृदयरोग आणि स्ट्रोकसारख्या गंभीर आजारांचे प्रमुख कारण ठरत आहे.

तंबाखूमुळे केवळ व्यक्तीचे आरोग्य धोक्यात येत नाही, तर संपूर्ण कुटुंब आणि समाजावर त्याचे दूरगामी परिणाम होतात. आर्थिक नुकसान, मानसिक ताण, उपचारांचा वाढता खर्च आणि जीवनमानात होणारी घसरण यामुळे तंबाखूचे दुष्परिणाम अधिक गंभीर ठरतात.

या वाढत्या धोक्याला रोखण्यासाठी कोल्हापूर जिल्ह्यात राष्ट्रीय तंबाखू नियंत्रण कार्यक्रमांतर्गत गेल्या वर्षभरात विविध प्रभावी उपक्रम राबविण्यात आले. जनजागृती, समुपदेशन, व्यसनमुक्ती सेवा आणि कायद्याची प्रभावी अंमलबजावणी यावर विशेष भर देण्यात आला.

एप्रिल २०२५ ते मार्च २०२६ या कालावधीत जिल्ह्यातील १७ तंबाखूमुक्ती समुपदेशन केंद्रांमध्ये ५,७६३ रुग्णांची नोंदणी करण्यात आली. त्यापैकी ९८४ नागरिकांनी तंबाखूजन्य पदार्थांचे सेवन पूर्णपणे बंद करण्यात यश मिळवले. ही बाब व्यसनमुक्ती चळवळीसाठी आशादायी मानली जात आहे.

मात्र दुसरीकडे आरोग्य तपासणी मोहिमेत ७१३ संशयित रुग्णांपैकी ४२ जणांमध्ये कर्करोगाचे निदान झाल्याने परिस्थितीची गंभीरता अधोरेखित झाली आहे.

तरुण पिढीला या व्यसनापासून दूर ठेवण्यासाठी जिल्ह्यात शैक्षणिक आणि आरोग्य संस्थांमध्ये व्यापक उपक्रम राबविण्यात आले आहेत. ११७ तंबाखूमुक्त शाळा आणि ५३६ तंबाखूमुक्त आरोग्य संस्था निर्माण करण्यात आल्या आहेत. शाळांमध्ये जनजागृती व्याख्याने, सामूहिक शपथ, पोस्टर स्पर्धा आणि तंबाखूविरोधी मोहिमांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये सकारात्मक बदल दिसून येत आहेत.

कायद्याच्या अंमलबजावणीसाठीही प्रशासनाने कठोर भूमिका घेतली आहे. कोटपा (COTPA-2003) कायद्यांतर्गत पोलीस, आरोग्य विभाग आणि अन्न व औषध प्रशासन यांच्या संयुक्त कारवाईत सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपान करणाऱ्या आणि नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या ५६१ जणांवर दंडात्मक कारवाई करण्यात आली.

यामध्ये आरोग्य विभागाने ४ लाख ६७ हजार रुपये, पोलीस विभागाने १ लाख ९२ हजार रुपये, तर अन्न व औषध प्रशासनाने ३४ हजार रुपयांचा दंड वसूल केला.

तंबाखू सेवनाचे दुष्परिणाम केवळ सेवन करणाऱ्या व्यक्तीपुरते मर्यादित राहत नाहीत. धूम्रपानामुळे निर्माण होणारा ‘पॅसिव्ह स्मोकिंग’ म्हणजेच अप्रत्यक्ष धूम्रपानाचा धोका लहान मुले, महिला आणि वृद्धांच्या आरोग्यासाठी गंभीर ठरतो.

त्यामुळे हा लढा केवळ प्रशासनाचा न राहता समाजाची सामूहिक जबाबदारी बनली आहे. पालक, शिक्षक, ग्रामपंचायती, सामाजिक संस्था आणि नागरिकांनी एकत्र येऊन व्यसनमुक्त समाज घडविण्यासाठी पुढाकार घेण्याची गरज आहे.

तंबाखूचे व्यसन सोडण्यासाठी शासनाने १८००-११-२३५६ हा मोफत समुपदेशन टोल फ्री क्रमांक उपलब्ध करून दिला आहे. व्यसनमुक्तीसाठी नागरिकांनी या सुविधेचा लाभ घ्यावा, असे आवाहन करण्यात आले आहे.

‘तंबाखूला नकार आणि निरोगी जीवनाचा स्वीकार’ हा संदेश केवळ एका दिवसापुरता मर्यादित न राहता तो जीवनशैलीचा भाग बनविणे आवश्यक आहे. निरोगी समाज, सक्षम युवा पिढी आणि सशक्त राष्ट्रनिर्मितीसाठी प्रत्येकाने तंबाखूमुक्त जीवनाचा संकल्प करणे हीच काळाची खरी गरज आहे.